بررسی پدیده قتل‌های ناموسی

بررسی پدیده قتل‌های ناموسی

مقدمه

قتل ناموسی پدیده نوظهوری نیست و از قدیم‌الایام در جوامع سنتی وجود داشته است، مهم ترین سند مکتوبی که می‌تواند قدمت بالای وجود این نوع قتل‌ها را اثبات کند کتب سماوی‌ست، در متون یهود زنا دارای شدیدترین مجازات‌ها است، که من جمله آن‌ها سوزاندن در آتش می‌باشد، در اسلام مجازات سوزاندن جایگاهی ندارد و جهت حفظ آبروی مسلمانان شرایط سختی برای اثبات این جرم قرار داده شده است.[1] ثبت چنین قوانین و مجازات‌های سنگین به این معنی ست که در آن جوامع چنین مسائل هنجار شکنی وجود داشته است، از سوی دیگر می‌توان این گونه تفسیر کرد که پس احتمال ارتکاب قتل‌های ناموسی را در آن دوره با توجه به وجود جوامع اولیه و نبود ساختارهای قضایی و حکومتی مدرن امری طبیعی تلقی می‌شد و شخص نه تنها مجرم شناخته نمی‌شد بلکه خود را حائز حق می‌دانست و جامعه و قدرت حاکم نیز با او همراهی می‌کردند.
در اروپای قرون وسطایی هم این نوع قتل‌ها وجود داشته و زنان زناکار به‌همراه شریک جنسی‌شان با سنگسار کردن مجازات می‌شده‌اند. [2] اعتقاد به این اصل که شوهر حق دارد همسر بی‌وفای خود را به‌همراه فاسقش بکشد، پیش از رومیان و در قوانین حمورابی، نِسیلیم و آشوری قابل مشاهده‌است. [3] در قوانین حمورابی و آشوری به این موضوع که بکارت زن متعلق به خانواده‌اش است هم اشاره شده‌است. در دورهٔ حکمرانی دودمان چینگ در چین، پدران و همسران حق داشتند دخترانی را که باعث «بی‌آبرویی» شده بودند را بکشند. [4]

جنایت‌های ناموسی یا قتل ناموسی

به ارتکاب خشونت و اغلب قتل زنان یک خانواده به دست مردان خویشاوند خود گفته می‌شود. این زنان به علت « ننگین کردن شرافت خانواده خود» مجازات می‌شوند. [5] [6]

این ننگ موارد گوناگونی را شامل می‌شود از جمله خودداری از ازدواج اجباری، قربانی یک تجاوز جنسی بودن، طلاق گرفتن (حتی از یک شوهر ناشایست)، رابطه با جنس مخالف، یا ارتکاب زنا. برای اینکه فردی قربانی جنایت‌های ناموسی شود، فقط اینکه گمان برده شود او آبروی خانواده را بر باد داده‌است کافی‌ست. [7]

بنا به تخمين «صندوق کمک به مشکلات جمعيتیِ سازمان ملل متحد» (United Nations Population Fund) هرسال در سراسر دنيا پنج هزار زن توسطِ حافظانِ ناموس به قتل می‌رسند. در قوانين شرعیِ اسلامی قتل ناموسی منع شده است و چنين قتل هايی در همهء جوامع سنتی با مذاهب گوناگون ديده شده است.

اما اکثر قتل‌های ناموسی امروزه در کشورهای اسلامی رخ می دهد که در آن‌ها کنترلِ بدنِ زنان و کنترل حرکت آن‌ها توسط مردان از ساير فرهنگ‌ها بيشتر است. از دلايل روانیِ نفرتِ مردان متعصبِ مسلمان از کشورهای مدرنِ همين است که به زعم آن‌ها زنانِ «بی‌بندوبار» غرب بدن شان را نمی‌پوشانند و آزادانه در جامعه فساد و گناه می‌پراکنند.

پاکستان، بنگلادش، عراق، ايران، ترکيه، اردن و مصر از جمله کشورهايی هستند که در آن‌ها قتل های ناموسی بيشتر از همه جا رخ می‌دهد. [8] به گزارش موسسه سورگیر سویس (foundation Surgir) این نوع جرائم بیشتر در جوامع مردسالار گسترش دارد. در خاورمیانه و امریکای جنوبی به طور خاص یکی از افراد خانواده مرتکب چنین فعلی می‌شوند. [9]

کاظمی سرکانه (۱۳۸۹) در مقاله‌ای تحلیلی‌ـ‌انتقادی با عنوان«قتل‌های ناموسی و چالشهاي فراروی آن» در بررسی قتل‌های ناموسی از زاویه‌ی فقهی‌ـ‌حقوقی آورده است:

از دیدگاه پژوهشگر، قتل‌های ناموسی پدیده‌ای است که مختص به یک یا چند کشور یا چند آیین و مذهب خاص نمی باشد ولی قتل‌های ناموسی اغلب در کشورهای مسلمان اتفاق می‌افتد.

در کنار سایر عوامل مؤثر بر وقوع قتل هاي ناموسی، قوانین کیفری یک جامعه می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر میزان آن‌ها در جامعه داشته باشند. نوع و میزان مجازات تعیینی برای مرتکبان قتل‌های ناموسی، استفاده از معاذیر مخففه در صورت ارتکاب این نوع قتل‌ها، میزان اطلاع افراد جامعه از این تخفیفات قانونی و عفو قاتل از سوی اولیاء‌دم مقتول که در قتل‌های ناموسی رواج زیادی دارد.

از مهمترین تأثیرات قوانین کیفري در افزایش میزان وقوع قتل‌های ناموسی در جامعه‌ی ایرانی است که توجه جدی به این مسائل، تأثیر چشم‌گیری در کاهش وقوع قتل‌های ناموسی را به همراه خواهد داشت. باید در این مواد قانونی یک بازنگری دقیق صورت بگیرد، ولی با توجه به سبقه‌ی شرعی و دینی این مواد قانونی، باید این بازنگری مبتنی بر مبانی فقهی و شرعی باشد. نواح و همکاران (۱۳۹۲)، در مقاله‌ای با عنوان «تحلیلی جامعه‌شناختی و قانونی بر قتل‌های ناموسی با ارائه‌ی راه‌کارهای عملی» که توسط نواح و همکاران انجام گرفته، به دو عامل کلی قتل‌های ناموسی اشاره شده است:

• اول: علل فردی رفتارهای مجرمانه است، که به نقش عوامل جسمی و موقعیت‌های

• دوم: علل اجتماعی است، که بیشتر انحرافات و رفتارهای مجرمانه‌ی انسان‌ها را ناشی از ارتباطات اجتماعی یا سازمانی و موقعیت فرد در جامعه می‌داند و نتیجه‌گیری نموده‌اند، که اگر بخواهیم به ریشه‌های فاجعه‌ی قتل‌های ناموسی بپردازیم می توانیم به دو دسته
  • الف) ضعف‌ها و خلأهای قانونی عوامل اشاره کنیم.
  • ب) هنجارها و ارزش‌های زن‌ستیز موجود در جامعه عشایری و عجمی (۱۳۹۴)، در پژوهش خود با عنوان «ریشه‌یابی جامعه‌شناختی باورهای اجتماعی‌ـ‌فرهنگی مؤثر بر قتل‌های ناموسی»، اظهار داشتند، متغیرهای مربوط به باورهای طایفه‌ای، وجدان جمعی و داغ ننگ، با گرایش به قتل ناموسی رابطه‌ی مستقیم و متغیرهای اعتماد اجتماعی، محلی‌گرایی و فردگرایی، با گرایش به قتل‌های ناموسی رابطه‌ی معکوسی داشته است. [10]

خودکشی ناموسی یا خودکشی برای حفظ آبرو زمانی اتفاق می‌افتد که فرد می‌خواهد از خجالت و سرافکندگی عمل غیراخلاقی خود، همچون زنا، رهایی یابد. تفاوت اصلی خودکشی ناموسی با خودکشی معمولی در این است که در این نوع، انگیزه اصلی فرد برای انجام عمل خودکشی، خواه در خفا یا در جمع، این است که آبرو یا ناموس خود را حفظ نماید. برخی از انواع خودکشی ناموسی ممکن است به دلایل غیر فرهنگی صورت بگیرد. مثل خودکشی نظامیانی همچون ولادیسلا راجینیس و هنس لنگسدورف که در جنگ با شکست قطعی روبرو می‌شوند.
کشور ژاپن در طول تاریخ خود شاهد موارد بسیاری از این نوع خودکشی بوده است؛ به عنوان نمونه می‌توان به هاراکیری که توسط سامورایی‌ها و برای فرار از گرفتار آمدن انجام می‌شده، اشاره کرد. در طول جنگ جهانی دوم نیز حملات کامی‌کازه و بانزای از این نوع بوده‌اند. گفتنی است که در این کشور خودکشی گاهی به قصد کفاره برای گناه نیز صورت می‌پذیرفته است.

قتل‌های ناموسی در ایران

قتل ناموسی در برخی شهرهای ایران هم رایج است. [11] حدود ۲۰ درصد از کل قتل‌ها و ۵۰ درصد از قتل‌های خانوادگی در این کشور به مسائل جنسی و ناموسی مربوط می‌شوند.[12] به عقیدهٔ برخی از فعالان حقوق زنان، این «مشکل جدی و هنوز مهارنشده» ریشه در قوانین مردسالارانهٔ ایران دارد.[13] بر اساس ماده ۶۳۰ قانون مجازات اسلامی «هرگاه مردی زنش را با مرد دیگری در بستر ببیند و علم به عدم مخالفت زن داشته باشد، می‌تواند هردوی آنها را بکشد» و ماده ۳۰۱ آن قانون هم تصریح کرده که «پدر و جد پدری به خاطر کشتن فرزند قصاص نمی‌شوند. [14]
وضعیت در ایران نیز مشابه دیگر کشور های جهان سوم است با این تفاوت که فعالین اجتماعی، رسانه ها و حتی سیستم قضایی سعی کرده اند که با تمام نواقص موجود مانع از چنین جنایت هایی شوند نمونه بارز آن قضیه اخیر، قتل رومینا اشرفی بود که به شدت فضای اجتماعی کشور را در خصوص چنین نا به سامانی و ضعف قوانین ملتهب کرد.
علم به نقص برخی قوانین سبب شده برخی از قاتلان از آن در راه فرار از جنایت سوء استفاده کنند، برای مثال گزارش شده است که پدر رومینا یک ماه پیش از ارتکاب قتل، در مورد میزان مجازات احتمالی چنین جرمی تحقیق کرده ‌بود. او در تماس تلفنی با دامادش (که وکیل دادگستری است) دریافته بود که طبق قوانین ایران، پدر ولی دم است و قصاص نمی‌شود. [15]
در این باره شخصیت‌های مهم حقوقی و قضایی ناخواسته مجبور به واکنش شدند از جمله سید مصطفی محقق داماد فقیه و حقوقدان که در این خصوص اشاره کرد که :
«به نظر می‌رسد که درمباحث مجازاتها، مادام که اجتهاد شیعی به شکل «منسدّ» ومتوقف باشد وهرگز بازاندیشی فقهی صورت نگیرد این گونه جنایات را، آن هم به نام «غیرت دینی» به نحو مکررمشاهده خواهیم کرد» [16] پس از آن حادثه تلخ برای اولین بار حکم سنگینی به قاتل رومینا اشرفی که پدر وی است داده شد.

قتل‌های ناموسی در اروپا

در گزارشی روزنامه انگلیسی ایندیپندنت تأیید کرد که سالانه ۲۰۰۰۰ زن در سراسر جهان به عنوان قربانیان قتل‌های ناموسی کشته می‌شوند، به گفته این روزنامه، سازمان‌های حقوق بشری وقوع این جنایات را در بسیاری از کشورها مانند ایتالیا، یونان، انگلستان و.. تایید می‌کنند. بر اساس گزارش این روزنامه، اروپا از این جنایات در امان نبوده و سال گذشته، پایتخت انگلیس ۵۰۰ جنایت را – در این خصوص – ثبت کرد و با ورود پناهندگان عرب به آلمان، برلین شاهد میزان بالای قتل های ناموسی بود. [17]
مقاله دیگری با عنوان: «جنایات ناموسی در آلمان: وقتی خانواده ها به جلادان روی می آورند» از سرکارخانم رشا حلوة روزنامه‌نگار و فعال حقوق زنان که در وب‌سایت انگلیسی DW منتشر شد، اشاره کرده است که گونه‌ای از جنایت‌ها در این حوزه وجود دارد، که با نام لکه‌دارشدن «شرف خانوادگی» معروف است در این خصوص کل خانواده به این اقناع می‌رسد که این قتل باید صورت بگیرد و همه نسبت به اخفاء کردن این جنایت همکاری می‌کنند لذا آمار دقیقی از چنین جنایت‌هایی در دست نیست.

در آخرین تحقیق موسسه ماکس پلانک در مورد تعداد قتل‌های ناموسی در سال ۲۰۱۱ انجام شده است، از سال ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۵ بر اساس پرونده‌های آزمایشات و گزارش‌های رسانه‌ای، ۷۸ قتل وجود داشت که مورد تحقیق قرار گرفتند و بعضا تشخیص برخی از آن ها در خصوص نوع و منشاء قتل بسیار دشوار بود، که این موارد قتل در چه زمینه ای و به چه علت رخ داده است. نتیجه نشان داد که ۴۳٪ از قربانیان مرد هستند. این مطالعه همچنین نشان داد که اکثریت قریب به اتفاق مجرمان (۹۲٪) در آلمان متولد نشده‌اند. علاوه بر این، قتل های ناموسی عمدتاً مربوط به برخی از سنت‌ها در مناطق مبدا است و نه به مذهب خاصی. نکته قابل توجه دیگر در خصوص قتل مردان این بود که آن ها همه متهم به همجنس گرایی بودن. [18]
از این رو می‌توان بخشی از مقتولین در حوزه قتل‌های ناموسی را از مردان دانست، این آمار در کشور های جهان سوم همچون ایران، پاکستان، ترکیه و کشورهای عربی همانند آمار قتل زنان و دختران (در حوزه قتل‌های ناموسی) به صورت رسمی اعلام نمی‌شود، و یا آن که در برخی از این کشور ها آمار دقیقی از چنین جنایت‌هایی در دست نیست.

نتیجه‌گیری

فرهنگ، آداب و رسوم و سنت‌های قومی، قبیله‌ای و عشایری همواره مؤید و یا حداقل از ارزش‌ها و هنجارهای مردانه و زن ستیز برخوردار بوده و عموما گناه را متوجه زنان می‌داند. در این آداب رسوم و فرهنگ، این امکان برای مردان فراهم است که مرتکب هر خطایی شوند و نهایتا کم‌ترین مجازات را دریافت کنند، در صورتی که اگر بانوان همان خطا را مرتکب شوند با شدت و حدت بیشتری مجازات خواهند شد. نکته قابل توجه دیگر این است که در جوامع بسته، زن کافی ست که مورد ظن و گمان واقع شود، از این نقطه است که اتفاقات ناگوار شروع می‌شود. زن مستحق اشد مجازات و حتی مرگ نیز قرار می‌گیرد، از سوی دیگر فشارهای وارده توسط افراد قبیله (عموما نزدیکان) و نکوهش‌های آنان ارتکاب به خوشونت و یا حتی قتل را سرعت می‌بخشند، بدون آن که مقتول بتواند حتی از خود دفاع کند و یا آن که قادر باشد شبهه‌ای که ایجاد شده را برطرف کند. اما شرایط فشار آن قدر سنگین می‌شود که ممکن است خود این افراد (قاتلین) هم قصد به قتل رساندن نوامیس خود را نداشته یا مقوله را مستحق مرگ نمی‌دانستند، ولی تحت فشار وارده جامعه‌ی سنتی و برای رهایی از برچسب بی‌غیرتی و نامردی و … مجبور به ارتکاب قتل شده‌اند.
گاها این گونه این نوع قتل‌ها با این نوع نگاه توجیه می‌شود که در راستای انجام تکلیف شرعی و دینی خود، دست به این کار زده اند و این عمل نهایتا مورد رضایت باری تعالی قرار می‌گیرد. از سوی دیگر نبود بستر مناسب جهت تحقیق و پژوهش از سوی متخصصین علوم اجتماعی، روانشناسی، امور زنان و.. عدم حمایت‌های جدی مالی، قانونی و علمی از سوی دانشگاه‌ها، مراکز علمی و قضایی سبب می شود ریشه‌ها و علل اصلی بسیاری از این نوع قتل‌ها همچنان ناشناخته و پنهان بماند.
آموزش‌های گسترده و آگاهی‌بخشی در خصوص چنین جنایت‌هایی در سطح مدارس، دانشگاه ها، رسانه‌ها و موسسات آموزشی می‌تواند در کاهش چنین حوادث هولناکی کارساز باشد. ضعف در قوانین و نبود موسسات حمایتی قدرتمند در جهت حفظ جان و امنیت قربانیان پیش از وقوع عامل جدی دیگری‌ست، که می‌بایست بسیار مورد توجه قرار گیرد.

منابع

غفوری‌نژاد، محمود، رسول خانی شهنانی، مرضیه، مقاله “مقایسه تطبیقی مجازات در «متون» یهود و اسلام (در سه جرم: قتل، زنا، سرقت)، فقه و تاریخ تمدن زمستان ۱۳۸۸ شماره ۲۲ “
Preliminary Examination of so-called “Honour Killings” in Canada”. justice.gc.ca. Department of Justice (Canada). 26 June 2017. Retrieved 27 May 2020.
Goldstein, Matthew (September 2002). “The biological roots of heat-of-passion crimes and honor killings” (PDF). politicsandthelifesciences.org. Politics and the Life Sciences. Retrieved 27 May 2020.
“Historical Overview”. hbv-awareness.com. Honour Based Violence Awareness Network. Retrieved 28 May 2020.
قتل ناموسی«honour killing»؛ منبع: گروه واژه‌گزینی. جواد میرشکاری، ویراستار. دفتر یازدهم. فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان. تهران: انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی.شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۱۴۳-۴۵-۳ – ذیل سرواژهٔ قتل ناموسی
“Honor killing”. Encyclopedia Britannica. Retrieved 2019-09-06.
“Pakistan Should Not Again Fail ‘Honor Killing’ Victim”. Human Rights Watch. 2019-08-22. Retrieved 2019-09-06.
کلانتری، عبدی، مقاله ” خودکشی به خاطر «بی‌آبرویی» و قتل به خاطر «حفظ آبرو»، دویچه وله فارسی – ۱۳٫۰۷٫۲۰۰۵
فریمونت، آن لوری، مقاله ” پاکستان: برادرش او را برای تبرئه با تبر مثله کرد”، روزنامه لوموند فرانسه، ۲۰۱۳٫۵٫۴
غلامحسین کرمی، دکتر امیر ملکی و دکتر محمد جواد زاهدی مازندرانی، از مقاله «تبیین جامعه شناختی پدیده قتل هاي ناموسی (به خاطر شرف) در استان خوزستان در طی سالهاي ۱۳۹۰ الی ۱۳۹۴ »، فصلنامه توسعه اجتماعی (توسعه انسانی سابق)، دوره ۱۳،شماره ۳،بهار ۹۸،صفحات ۱۱۶-۸۱
علمی, محمود; اکبری, ابراهیم (۲۰۱۸-۰۳-۲۱). “بررسی عوامل اجتماعی- اقتصادی مرتبط با وقوع نوع قتل در استان آذربایجان‌شرقی در سال‌های ۹۳-۱۳۹۰”. مطالعات جامعه‌شناسی.
«واکنش‌ها به قتل رومینا: “خانه پدری” امن نیست». dw.com. بخش فارسی دویچه وله. ۸ خرداد ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۸ خرداد ۱۳۹۹.
رویا کریمی مجد (۱۳۸۷-۰۹-۱۵). «قتل‌های ناموسی؛ مشکلی که هنوز مهارنشده». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۹-۰۶.
«قتل ناموسی؛ سنتی سیاه که مرز نمی‌شناسد». DW.COM. ۲۰۱۳-۰۳-۲۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۹-۰۶.
پدر رومینا قبلاً در مورد مجازات خود تحقیق کرده بود». asriran.com. عصر ایران. ۱۱ خرداد ۱۳۹۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ ژوئن ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۱ خرداد ۱۳۹۹.
مجازات پدر در برابر کشتن فرزند». انصاف نیوز. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ فوریه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۸ مه ۲۰۲۰.
الموقع: الحل، الصحفیة السوریه؛ رنا الأحمدی، المقال تحت عنوان «لأنها أنثى..» «جرائم الشرف» قنبلة تقتل السوريّات في أوروبا ۱۷ مارس ۲۰۲۱.
الموقع: dw العربیة، المقال تحت عنوان «رشا حلوة: جرائم الشرف تطال النساء في كل مكان..وفي أوروبا أيضاً»